LJN: Wywiad z Ewą Lipską, autorką tomiku „Droga pani Schubert…”

Ostatnio poproszono mnie o pomoc w wyborze dwunastu książek z całego dorobku literatury światowej, które każdy powinien przeczytać. Zastrzeżenie było jedno: miały to być książki dla przeciętnego czytelnika. Zadałem sobie pytanie: Kim jest przeciętny czytelnik? Bo przecież nie jest to takie oczywiste. Z przeciętnym czytelnikiem kojarzą mi się zarówno kwiaciarka, która jednym tchem czyta Panią Bovary i różowe harlequiny, jak i student politechniki, który, dajmy na to, w wolnych chwilach pożera zbiór felietonów Clarksona, a poza tym zna na pamięć wszystkie kryminały Chandlera. Wychodząc z tego założenia, łatwo dojdzie się do wniosku, że o ile stereotypowa kwiaciarka, choćby zżerała ją nuda, nie zaczyta się w felietonach Clarksona, ale w kryminałach Chandlera być może już tak, o tyle student niehumanista z pewnością nie tknie żadnego harlequina, ale może – od biedy – przeczyta chociaż Panią Bovary.

Z takiego rozumowania nie wypływają oczywiście żadne mądre wnioski. Zastanowiłem się wobec tego, czym ów kanon dwunastu lektur dla przeciętnego czytelnika miałby się różnić od kanonu lektur do liceum. Zajrzałem na stronę Centralnej Komisji Egzaminacyjnej, aby przypomnieć sobie, jak wygląda obowiązujący kanon lektur dla liceum. Wybór literatury powszechnej dla poziomu podstawowego okazał się bardzo skromny (zaledwie osiem pozycji), z czego można wyróżnić między innymi: Cierpienia młodego Wertera, Jądro ciemności czy Wybór pieśni Horacego. Nie ulega wątpliwości, że tak skonstruowany kanon ma na celu sformułowanie i utrwalenie pewnego kodu kulturowego, którym – wedle założeń Ministerstwa – powinien posługiwać się przeciętny polski absolwent szkoły ponadgimnazjalnej. Niepisaną tajemnicą jest to, że w kanonie znalazły się takie książki, po które (najprawdopodobniej) przeciętny polski uczeń szkoły ponadgimnazjalnej z własnej woli nigdy by nie sięgnął.

A nie sięgnąłby dlatego, że są to pozycje trudne w lekturze, a przez to, jak zapewne wyraziłby się niejeden licealista: po prostu nudne. Rzecz jasna, należy wziąć poprawkę na to, że określenie „trudne w lekturze” jest jak najbardziej względne – trudne jak dla kogo. Pan Tadeusz może okazać się skomplikowany choćby ze względu na archaizmy i dużą ilość partii opisowych, może być lekturą nieprzystępną dla przeciętnego gimnazjalisty, mdłą dla licealisty i pasjonującą dla studenta (mówię z autopsji). Potwierdzają to zresztą słowa Patrona naszego portalu, Eligiusza Szymanisa, który z poczuciem oczywistości mawiał, że Pana Tadeusza powinno się czytać dopiero na studiach, a najlepiej po „trzydziestce”.

Jeśli jednak zgodzimy się z wnioskiem, że w światowym kanonie najlepszej literatury istnieją zarówno takie pozycje, które bez względu na wiek, wykształcenie, poziom inteligencji emocjonalnej czytelnika można nazwać „trudnymi w lekturze”, jak i takie, które, z różnych względów, są „łatwe w lekturze”, dojdziemy do wniosku, że w wyborze dwunastu książek dla przeciętnego czytelnika muszą się znaleźć książki jednocześnie mieszczące się w światowym kanonie najlepszej literatury (a więc: uznane za dobre, ambitne, wielokrotnie interpretowane, mające wielu entuzjastów, wielokrotnie cytowane itd.) i „łatwe w odbiorze” (czyli „po prostu ciekawe”).

Pozostaje ostatnia wątpliwość: co to znaczy, że dla przeciętnego czytelnika książka jest „ciekawa”? Bo trzeba się zgodzić, że książka „łatwa w lekturze” niekoniecznie musi być dla każdego „ciekawa”. Przejrzysta linia narracji, utrzymany w ramach popularnych konwencji styl, brak kluczowych dla zrozumienia treści odniesień intertekstualnych, logicznie skonstruowana fabuła –  między innymi te cechy mają wpływ na łatwość odbioru tekstu, ale czy faktycznie czynią książkę atrakcyjną?

W poszukiwaniu odpowiedzi na powyższą wątpliwość odwołałem się do postaci, która w moim odczuciu stanowi zaprzeczenie przeciętnego czytelnika, mianowicie do Jacques’a Derridy. W pamięci zapadł mi opublikowany w Acts of Literature wywiad (znany jest w Polsce pod tytułem: Ta dziwna instytucja zwana literaturą) przeprowadzony z Derridą. W rozmowie francuski filozof (bez najmniejszych ogródek) oznajmia, że czytaniem literatury, dla samej przyjemności czytania, nigdy się właściwie nie zajmował i tylko w młodości zdarzało mu się czerpać przyjemność z podążania za fabułą, a to za sprawą „naiwnych utożsamień” (z bohaterami z książek). Warto podkreślić, że „naiwne utożsamienia” nabierają w ustach Derridy zabarwienia skrajnie pejoratywnego, można nawet zaryzykować stwierdzenie, że autor Positions ma żal do samego siebie, że kiedyś zdarzyło mu się (nieopatrznie) utożsamić z jakimś bohaterem literackim.

Trudno powiedzieć, z jakim bohaterem utożsamił się niegdyś Jacques Derrida, o wiele łatwiej – z jakim mógłby się utożsamić przeciętny czytelnik. Z dużą dozą pewności można chociażby stwierdzić, że przeciętny czytelnik raczej nie utożsami się z narratorem Łaskawych Jonathana Littela – Maximilianem Aue – który jest oficerem SS, erudytą, dekadentem i homoseksualistą. Bardziej prawdopodobne, że utożsami się z Emmą Bovary czy Julianem Sorelem, bo oni są – by posłużyć się terminologią marksistowską – jednostkami typowymi i reprezentują dążenia właściwe grupom społecznym, do których należą. Przeciętnemu czytelnikowi nietrudno będzie się również utożsamić z bohaterami wyidealizowanymi, funkcjonującymi w świecie opartym na ściśle dychotomicznych podziałach. Potwierdza to niesłabnąca popularność na przykład Trylogii Sienkiewiczowskiej albo Trylogii Tolkienowskiej (i niech to zestawienie nie będzie przypadkowe).

Co więcej, można również stwierdzić, że przeciętnego czytelnika nie będą obchodziły zagadnienia, które fascynują Derridę. Taki odbiorca będzie więc unikał, przejawiających się w rozmaitych eksperymentach literackich i grach, pytań o to, czym jest literatura, jak literatura działa itd. Wspomniane gry i eksperymenty zakłócają bowiem swobodny odbiór fabuły książki, zmuszają do refleksji nad sensem i sposobem konstrukcji lektury, co z perspektywy przeciętnego czytelnika jest bezzasadnym zawracaniem głowy. Jeśli Derrida czytał książki po to, by dowiedzieć się czegoś o literaturze, to przeciętny czytelnik będzie je czytał, aby dowiedzieć się czegoś o życiu, bo dla przeciętnego czytelnika interesująca literatura jest „namiastką życia” i tym większą jest „namiastką”, im bardziej przypomina rzeczywistości czytającego.

Wychodząc z powyższych założeń, dokonałem wyboru dwunastu książek, które według mnie mogłyby zainteresować przeciętnego czytelnika. Oto one:

1. Odyseja Homera;
2. Makbet Szekspira;
3. Don Kichote Cervantesa (wybrane fragmenty);
4. Niebezpieczne związki Choderlos de Laclosa;
5. Czerwone i czarne Stendhala;
6. Pani Bovary Flauberta;

7. Łagodna Dostojewskiego;
8. Dzika kaczka Ibsena;
9. Wzgórza jak białe słonie Hemingwaya (ze zbiorów opowiadań);
10. Rok 1984 Orwella;
11. Sto lat samotności Marqueza;
12. Antygona w Nowym Yorku Głowackiego.

W ramach krótkiego komentarza mogę jeszcze dodać, że starałem się ze wszystkich sił, aby mój wybór był możliwie przekrojowy, trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że wiele epok literackich, czy też prądów, nie posiada swoich reprezentantów. W wyborze nie ma chociażby żadnej pozycji reprezentującej epokę romantyzmu. Przyznam się, że w początkowej fazie ustalania kanonu bez wahania, niemalże intuicyjnie, zamieściłem pierwszą część Fausta Goethego. Co więcej, mając na względzie mój niegdysiejszy zachwyt nad Wolterem, w wyborze znalazły się również fragmenty Traktatu o tolerancji. Poważnie myślałem również o Kwiatach zła Baudelaire’a.

Okazało się jednak, że powyższe trzy książki nie mogą zainteresować przeciętnego czytelnika. Z pewnością jest tak, że o wiele łatwiej zdefiniować przeciętnego czytelnika poprzez stwierdzenie, czego na pewno nie będzie chciał czytać niż poprzez stwierdzenie, co na pewno chciałby czytać.

A czy precyzyjne zdefiniowanie przeciętnego czytelnika jest w ogóle możliwe i, co za tym idzie, czy jest sensowne (praktyczne)? Tego, szczerze mówiąc, wciąż nie wiem.